Przez zabawę do wiedzy

Jerzy Stelmach
Wydział Matematyczno-Fizyczny Uniwersytetu Szczecińskiego

Interaktywna edukacja
Od kilkunastu lat zaczyna rozwijać się w świecie nowy rodzaj turystyki - tzw. turystyka edukacyjna. Jej rozwój związany jest z masowo powstającymi w ostatnich latach centrami nauki i sztuki. Niektórzy nazywają je muzeami nauki i sztuki lub w zależności od specyfiki muzeami nauki i techniki. W przeciwieństwie do zwykłych muzeów, gdzie na ogół niczego się nie dotyka, a zwiedzanie polega na statycznym podziwianiu zbiorów, w muzeach nauki interaktywność jest wpisana w ich charakter. Głównym celem centrów nauki jest promowanie wiedzy, w szczególności dotyczącej nauk przyrodniczych i technicznych, w sposób interaktywny, a przez to niezwykle atrakcyjny zwłaszcza dla młodych ludzi.
Pierwsze centrum nauki powstało jeszcze w XIX wieku w Berlinie, współczesne standardy zostały wypracowane dopiero w 1969 roku przez Exploratorium założone przez Francka Oppenheimera (brata znanego fizyka i laureata nagrody Nobla) w San Francisco. Obecnie na całym świecie funkcjonuje ponad 1000 centrów nauki, w tym ponad 300 w USA i co najmniej 300 w Europie. Niektóre centra nauki zostały stworzone z takim rozmachem, że stały się głównymi atrakcjami turystycznymi regionu. Centrum La Villette w Paryżu odwiedzane jest przez 5 mln gości rocznie. Futuroscope w Poitiers (mieście wielkości Stargardu Szczecińskiego) odwiedza 3 mln gości rocznie przyjeżdżających z całej Europy i świata. Po wybudowaniu centrum nauki i sztuki w Walencji, miasto to znalazło się na czwartym miejscu w Hiszpanii pod względem liczby turystów.

Centrum Nauki i Sztuki w Szczecinie
W Polsce centrów nauki z prawdziwego zdarzenia jeszcze nie ma, choć pierwsze ambitne plany powstały właśnie w Szczecinie już w 2000 roku z inicjatywy Uniwersytetu Szczecińskiego. Niestety z powodu utrudnień ze strony władz miejskich oraz konserwatora zabytków do dzisiaj nie zostały zrealizowane. Inne duże miasta radzą sobie z różnymi trudnościami dość sprawnie i duże centra nauki powstaną za unijne środki w Warszawie (Centrum Nauki Kopernik) oraz Hewelianum w Gdańsku. Inne miasta, jak Wrocław, Kraków, Toruń również mają swoje plany.
Mimo, że do chwili obecnej  dużego centrum nauki w Szczecinie nie udało się wybudować, czekając aż pojawią się w mieście sprzyjające warunki od strony władz samorządowych i konserwatora zabytków, realizowany jest w mniejszej skali plan otwartej i atrakcyjnej edukacji społeczeństwa.

Wystawa EUREKA
9. listopada 2002 roku powstała w Szczecinie interaktywna wystawa doświadczeń fizycznych. Wystawa powstała z inicjatywy Wydziału Matematyczno-Fizycznego Uniwersytetu Szczecińskiego. Została zaplanowana, jako jeden z wielu elementów edukacyjnych przyszłego Centrum Nauki i Sztuki. Duże zrozumienie dla idei Centrum przez dyrekcję Muzeum Narodowego w Szczecinie zaowocowało udostępnieniem jego pomieszczeń dla jednej z przyszłych funkcji edukacyjnych Centrum – interaktywnej wystawy.
Początkowo wystawa składała się z 20 eksponatów wykonanych własnymi siłami Wydziału. Jednak szybko została wzbogacona o 20 następnych doświadczeń przekazanych nieodpłatnie przez Rudolfa Seiferta - właściciela współpracującej z EUREKĄ wystawy PHAENOMENTA w Peenemuende koło Greifswaldu. Do dnia dzisiejszego współpraca między wystawami rozwija się bardzo dobrze – wymiana doświadczeń oraz eksponatów. Planowane jest również wspólne uruchamianie podobnych wystaw edukacyjnych w innych miastach w Polsce. W następnych miesiącach wystawa stopniowo wzbogacała się o nowe atrakcyjne eksponaty.
Szacuje się, że przez pierwsze trzy lata funkcjonowania wystawę (łącznie z filiami) odwiedziło ponad 80 000 osób.

Filie
W czerwcu 2003 została uruchomiona sezonowa filia wystawy EUREKA w Międzynarodowym Domu Kultury w Międzyzdrojach, a w październiku tego samego roku kolejna filia w Muzeum Lubuskim w Gorzowie Wielkopolskim. Wystawa ta funkcjonowała do końca grudnia 2004 roku. Największą wystawą w Polsce jest nadal wystawa EUREKA w Szczecinie licząca obecnie już 60 eksponatów. 
W maju 2004 roku uruchomione zostały dwie kolejne filie wystawy. Jedna sezonowa w Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu oraz druga w Muzeum im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy. Ta ostatnia wystawa powstała wspólnie z Fundacją Promocji Nauki i Techniki ,,Eksperymentarium Bydgoskie’’. Obie wystawy funkcjonują nadal, ale nie przez cały rok. Wystawa w Kołobrzegu tylko w miesiącach letnich (czerwiec – wrzesień), a wystawa w Bydgoszczy poza okresem zimowym (kwiecień – październik). W Kołobrzegu znajduje się obecnie około 50 eksponatów, a w Bydgoszczy – 40. W miesiącach kwietniu i maju 2005 wystawa kołobrzeska funkcjonowała w Rogoźnie Wielkopolskim (w Muzeum Regionalnym). Z kolei Żnin dwukrotnie gościł w okresie zimowym wystawę bydgoską. W lipcu 2005 około 20 eksponatów uatrakcyjniło dużą trwającą cały tydzień imprezę w Rostocku: Sail  Science. Trwają rozmowy w sprawie uruchomienia filii szczecińskiej wystawy w Sopocie oraz w powstającym właśnie największym w Europie środkowo-wschodniej centrum handlowo-rozrywkowym ,,Manufaktura`` w Łodzi. Pod szyldem EUREKI powstanie również salon wizualizacji trójwymiarowej w muzeum fotografii w Bydgoszczy.

EUREKA w Domu Marynarza
Wystawa szczecińska funkcjonowała w pomieszczeniach Muzeum Narodowego do końca maja. Mimo, że współpraca z Muzeum rozwijała się bardzo dobrze, z powodu braku miejsca EUREKA przeniosła się do pomieszczeń Domu Marynarza. Uroczyste otwarcie wystawy w nowym miejscu odbyło się 8. czerwca, w dniu bardzo rzadkiego zjawiska astronomicznego – przejścia Wenus na tle tarczy Słońca. Otwarciu wystawy towarzyszyły obserwacje przejścia za pomocą dwóch specjalnie przygotowanych teleskopów. Podobne obserwacje Instytut Fizyki US zorganizował przy wystawie w Gorzowie oraz w Kołobrzegu. W zamierzeniu organizatorów, wystawy mają być miejscem różnego rodzaju happeningów naukowych również w przyszłości. W czasie Zachodniopomorskich Festiwali Nauki w drugiej połowie września, które na Wydziale Matematyczno-Fizycznym US odbywają się właśnie w Domu Marynarza, wystawę oraz wykłady odwiedza setki osób.
Wystawę odwiedzają coraz częściej cudzoziemcy, zwłaszcza Niemcy i Duńczycy, którzy dowiadują się o wystawie głównie z internetu oraz z obcojęzycznych informatorów turystycznych. Rosnące zainteresowanie cudzoziemców powoduje, że organizatorzy przygotowali komplety opisów do wystawy w języku angielskim oraz niemieckim. Studenci fizyki pełniący dyżury na wystawie zaczynają również być dobierani pod kątem znajomości języka obcego. Pewne instytucje szczecińskie związane z branżą turystyczną zamierzają włączyć wystawę w swój pakiet turystyczny. Rozwija się współpraca wystawy Muzeum Narodowym, Zamkiem Książąt Pomorskich, z Multikinem oraz siecią restauracji McDonalds. Wystawa została zaproszona do udziału w największej europejskiej popularno-naukowej imprezie plenerowej - Pikniku Naukowym - który odbyła się w Warszawie 3. czerwca 2006 roku. Hasłem przewodnim Pikniku jest ,,Świat za 10 lat``, a EUREKA przedstawiła swoją najnowszą ekspozycję poświęconą różnym technologiom wizualizacji trójwymiarowej.

Dodatkowa działalność EUREKI
W czerwcu 2004 roku wystawa EUREKA rozpoczęła nowy rodzaj działalności: organizacja imprez okolicznościowych dla dzieci i dorosłych. Jest to pierwsza w Polsce tego typu bawialnia edukacyjna. Podczas dwugodzinnej spontanicznej zabawy, odpowiednio przeszkolone osoby organizują konkursy tematycznie związane z wystawą. Dzieci otrzymują tzw. paszport odkrywcy, w którym są sformułowane proste zadania. Najlepsi otrzymują nagrody, a solenizant lub jubilat dodatkowo drobny prezent również związany z wystawą. Oczywiście jest również tradycyjny tort oraz napoje. Za pośrednictwem szczecińskiego oddziału Rotary Club wystawa rozpoczęła współpracę z okolicznymi domami dziecka. Pierwsza grupa dzieci z domów dziecka odwiedziła wystawę w maju 2006 roku. Pewnym nowym doświadczeniem było zorganizowanie imprezy okolicznościowej dla niepełnosprawnych i dla grupy mieszanej. Organizatorzy bardzo obawiali się czy uda się stanąć na wysokości zadania. Okazało się, że odbiór był bardzo pozytywny i w przyszłości organizowanie takich imprez zostanie włączone do oferty wystawy.
W najbliższym czasie wystawa wprowadzi tematyczne lekcje dla uczniów szkół i innych grup zorganizowanych. Szkoła będzie mogła zamawiać przeprowadzenie lekcji na terenie wystawy na określony temat.

Najpiękniejsze doświadczenia wszech czasów
We wrześniu 2005 roku EUREKA zainicjowała nowy ambitny projekt edukacyjny, a wahadło Foucault zainstalowane w wieży Zamku Książąt Pomorskich jest pierwszym elementem tego projektu. Projekt polega na uruchomieniu w Szczecinie 10 najpiękniejszych doświadczeń fizycznych wszech czasów. Odpowiednia lista doświadczeń, które miały największy wpływ na rozwój cywilizacji, została nagłośniona z okazji Światowego Roku Fizyki (2005). Co roku we wrześniu w czasie Zachodniopomorskiego Festiwalu Nauki będzie uruchamiane jedno z doświadczeń. Założeniem projektu jest, aby każde z doświadczeń miało charakter interaktywny i było samoobsługowe. Dzięki dużym rozmiarom każde z nich będzie atrakcją turystyczną samą w sobie, a Wahadło Foucault w wieży zamkowej udowodniło, że jest to możliwe. Drugie z doświadczeń będzie historycznym eksperymentem Cavendisha z 1798 roku polegającym na pomiarze siły grawitacyjnej. Doświadczenie będzie  zlokalizowane w holu Wydziału Matematyczno-Fizycznego Uniwersytetu Szczecińskiego. Na wrzesień 2007 roku zaplanowano uruchomienie doświadczenia Eratostenesa z 230 roku p.n.e. polegającego na pomiarze promienia Ziemi. To pierwsze chronologicznie doświadczenie z listy ,,top10``, a trzecie w Szczecinie będzie zainstalowane w remontowanej właśnie wieży Muzeum Narodowego na Wałach Chrobrego. Gdy w 2014 roku ostatnie z doświadczeń zostanie uruchomione, Szczecin będzie pierwszym miastem na świecie, w którym jeżdżąc po mieście od doświadczenia do doświadczenia będzie można w sposób prosty i atrakcyjny prześledzić rozwój nauki od starożytności do teraźniejszości.

EUREKA w Muzeum Techniki i Transportu Miejskiego
W części Muzeum Techniki i Transportu Miejskiego, które powstanie w starej odremontowanej zajezdni tramwajowej przy ulicy Niemierzyńskiej w Szczecinie w 2009 roku zostanie zorganizowana filia interaktywnej wystawy EUREKA poświęcona zjawisku ruchu.
Dobrze przemyślane muzea transportu cieszą się w świecie dużą popularnością, pod warunkiem, że zawierają część interaktywną polegającą tym, że zwiedzający angażują się aktywnie w poznanie wystawionych eksponatów. Są one tak pomyślane, ze zakładają  fizyczną ingerencję w działanie eksponatu. Muzeum transportu w Lucernie (mieście mniejszym od Szczecina) odwiedza rocznie około 800 tys. gości. Część interaktywną zawiera również muzeum techniki w Berlinie (słynne Spektrum), a także muzeum transportu lotniczego w Anklam. Razem z muzeum lokomotyw na Rugii szczecińskie muzeum będzie stanowiło znakomite dopełnienie sieci muzeów transportu na Pomorzu Zachodnim. Będzie to sieć otwarta i nowe podobne inicjatywy będą mogły być w nią również włączane. Współpracując ze sobą oraz w sposób przemyślany uzupełniając sieć tych muzeów może stanowić interesującą atrakcję turystyczną regionu.
Muzeum szczecińskie nie będzie duże, ale na część interaktywną  przeznaczy kilkaset metrów kwadratowych. Na takiej powierzchni docelowo znajdować się będzie około 50 interaktywnych eksponatów związanych ze zjawiskiem ruchu. Zjawisko to zostało celowo wybrane, jako dominujące w nowym muzeum techniki ze względu na specyfikę muzeum – transport. W chwili obecnej trwają prace koncepcyjne nad doborem doświadczeń. Każde z nich oprócz walorów czysto zabawowych  ma posiadać walor poznawczy i w założeniach ma uczyć praw przyrody związanych z ruchem. Organizatorzy chcą zgromadzić taki zestaw doświadczeń, który pozwoli na realizację ciekawych interaktywnych lekcji z kinematyki oraz dynamiki ruchu dla szkół podstawowych, gimnazjów oraz szkół średnich. Wystawa będzie miała w ofercie cały szereg tematów z mechaniki i nauczyciel będzie mógł zamówić dla swojej klasy zrealizowanie konkretnego tematu przez pracownika Wydziału Matematyczno-Fizycznego Uniwersytetu Szczecińskiego lub przez odpowiednio przeszkolonego studenta w ramach praktyki pedagogicznej. Będzie też mógł w umówionym czasie sam przeprowadzić lekcję na wystawie. Oczywiście wystawa będzie dostępna nie tylko dla szkół. Doświadczenie istniejącej interaktywnej wystawy EUREKA w Domu Marynarza pokazuje, ze oprócz szkół dużą grupę odwiedzających stanowią rodziny, a także turyści również z zagranicy.
Jedno z doświadczeń na wystawie będzie szczególnie wyeksponowane i ma być magnesem przyciągającym zwiedzających. Będzie to doświadczenie ze wspomnianej listy ,,top10``. Tym szczególnym doświadczeniem będzie doświadczenie Galileusza polegające na staczaniu się różnych ciał po równi pochyłej. Równia będzie miała długość kilkunastu metrów, a staczające się ciała to  walce lub cylindry, do których dziecko będzie mogło wejść i staczać się razem z nimi. Planowane jest umieszczenie doświadczenia pod gołym niebem przed muzeum. W okresie zimowym zamiast walców będą specjalne sanki. Doświadczenie będzie pełniło rolę naukowego placu zabaw. Doświadczenie Galileusza będzie piątym z listy dziesięciu. Zaplanowane jest na wrzesień 2009. Po uruchomieniu wszystkich dziesięciu doświadczeń w różnych miejscach Szczecina można sobie wyobrazić wycieczki edukacyjne po tych miejscach zabytkowym tramwajem lub autobusem zaczynającym swoją trasę od Muzeum Techniki i Transportu Miejskiego w Szczecinie.
Przedstawiciele niemieckiej firmy Richter Spielgereate GmbH spod Monachium specjalizującej się w produkcji wyposażenia edukacyjnych placów zabaw, gdy dowiedzieli się o szczecińskich zamierzeniach nazwali cały planowany kompleks kolią otaczającą Szczecin. Poszczególne atrakcje edukacyjne będą błyszczącymi diamentami w tej kolii.