Ogród Botaniczny w Szczecinie

Definicja ogrodu botanicznego             Ogród botaniczny to placówka dydaktyczno-naukowa i społeczna, która gromadzi bogate kolekcje roślin z różnych stref klimatycznych. Ogród składa się z kolekcji roślin gruntowych oraz roślin szklarniowych, a także z tzw. części kubaturowej (pomieszczeń gospodarczych, socjalnych i dydaktyczno-naukowych) niezbędnych do przygotowania i prowadzenia nowoczesnej edukacji ekologicznej. Większość ogrodów botanicznych funkcjonuje w strukturze i pod naukowym patronatem Uniwersytetów lub Akademii Nauk oraz władz miejskich. W Polsce oprócz ogrodów botanicznych istnieją i działają: arboreta, ogrody roślin leczniczych, ogrody leśne i specjalistyczne.

Mapa ogrodów botanicznych w Polsce (Puchalski)

W naszym kraju stwierdza się wysoki stopień zagrożenia roślin naczyniowych. Według Mirka i in. (2006) dotąd wymarło 47 gatunków roślin naczyniowych (np. sit torfowy, goździk łysy, mieczyk drobnokwiatowy, czosnek sztywny), natomiast 144 gatunki są zagrożone wyginięciem.

Historia rozwoju ogrodów botanicznych

Zachowały się ślady istnienia ogrodów z czasów Sumerów, Babilonu, Starożytnej Grecji, Egiptu i Rzymu.
Pierwszy opis ogrodu pochodzi z Chin z III wieku p.n.e., i prezentuje ogród Cesarza Czin-Hi-Hoang.
W Europie ogrody zaczęto tworzyć od  XIV wieku: Salerno – 1309, Piza – 1534, Lipsk – 1580, Kew – 1759, Wilno – 1781, Kraków – 1783. Wcześniej działał w Warszawie Królewski Ogród Botaniczny, powstały w pierwszej połowie XVII wieku. Obecnie na świecie istnieje ponad tysiąc różnego typu ogrodów botanicznych i stale powstają nowe.

Powierzchnie ogrodów botanicznych na świecie

            W starożytności powstawały niewielkie kilku hektarowe ogrody botaniczne. Podobnie było w wiekach średnich. Dopiero XIX i XX wiek zaowocowały tworzeniem dużych ogrodów, np.:

Quennsland (Australia) – 11264 ha, College (Filipiny) – 3900 ha, Ithaca (USA) – 1400 ha, Kanton (Chiny) – 1000 ha, Jałta (Ukraina) – 917 ha, Pekin (Chiny) – 500 ha.

Wielkość ogrodów botanicznych wynika z międzynarodowych norm i nowych zadań ustalonych na przełomie XX i XXI wieku. Współcześnie tworzone ogrody, duże i nowoczesne, są lokalizowane na cennych i unikalnych przyrodniczo obszarach, dla ochrony roślin przed  destrukcjnym wpływem cywilizacji. Jak wynika ze strategii ogrodów botanicznych opracowanej przez Botanic Garden Conservation (Heywood 1989; Puchalski 1997), ogrody botaniczne powinny spełniać następujące zadania:

1.      Ogród winien mieć stały, chroniony (ogrodzony) teren. 2.      Tworzyć kolekcje roślin o znanym pochodzeniu, udokumentowane, stanowiące materiał do badań naukowych i edukacyjnych. 3.      Posiadać pełną dokumentację kolekcji roślinnych obejmującą taksony sprowadzone ze stanowisk naturalnych. 4.      Prowadzić obserwacje i monitoring kolekcji oraz uwzględniać wymagania ekologiczne i biologiczne uprawy. 5.      Prowadzić dokumentację naukową posiadanych taksonów w kolekcjach i ekspozycjach ex situ. 6.      Wykorzystywać zgromadzone rośliny do badań naukowych: systematycznych, genetycznych, ekologicznych i innych. 7.      Szeroko udostępniać ogród społeczeństwu. 8.      Wydawać publikacje o ogrodach, popularyzować je w różnych mediach. 9.  Prowadzić wymianę roślin przez Index Seminum i Index Plantarum we współpracy z innymi ogrodami botanicznymi na świecie. 10.  Prowadzić ochronę ex situ gatunków zagrożonych rodzimych i obcych, czyli ochronę różnorodności biologicznej i genetycznej również poza ich naturalnym występowaniem.

W dalszej części Botanic Garden Conservation przedstawia następujące zadania ogrodów botanicznych: -   tworzenie w ogrodzie kolekcji gatunków:     a) rzadkich i zagrożonych,     b) o wysokiej wartości użytkowej,     c) niezbędnych do rekultywacji terenów,     d) o znaczeniu kluczowym dla stabilności ekosystemów,     e) endemicznych, gatunków ważnych dla nauki, -   tworzenie kolekcji roślin uprawnych, wycofywanych z uprawy, -   tworzenie żywych muzeów z gatunków, odmian i kultywarów mogących mieć znaczenie     w przyszłości – zachowanie puli genowej, starych odmian sadowniczych, warzywnych i innych, -   zachowanie w kolekcjach roślin półudomowionych, pokrewnych z uprawowymi.

Kolejnym ważnym zadaniem ogrodów botanicznych związanym z obroną bioróżnorodności jest prowadzenie badań dotyczących zachowania gatunków rzadkich i ginących. Badania te mogą być prowadzone na terenie ogrodu i poza nim. Istotnym elementem jest również tworzenie banku nasion roślin zagrożonych i przechowywanie ich w niskich temperaturach – w parach ciekłego azotu. Inną metodą jest przechowywanie zasobów roślin zagrożonych w kulturach in vitro.

Podstawy prawa międzynarodowego do tworzenia dużych ogrodów botanicznych

Wielkość ogrodów botanicznych wynika z międzynarodowych norm prawnych (konwencji i rezolucji), nowych zadań, konieczności powstrzymania degradacji środowiska. Eksterminacja gatunków roślin w XX wieku nabrała zawrotnego tempa. Z 260 tysięcy roślin naczyniowych Ziemi, około 60 tysiącom w ciągu 30 lat grozi całkowita zagłada (co minutę ginie bezpowrotnie jeden gatunek). Raport Sekretarza Generalnego U'Thanta wygłoszony w 1969 roku na XXIII sesji ONZ spowodował poważne zajęcie się katastrofami ekologicznymi i przyszłością „Matki Ziemi”. Ważnym wydarzeniem był XII Międzynarodowy Kongres Botaniczny, który nałożył na sygnatariuszy tego zgromadzenia obowiązek tworzenia sieci ogrodów botanicznych celem ochrony najcenniejszych ekosystemów. Deklaracja Gron Canaria i Globalna Strategia Ochrony Świata Roślin i wreszcie XVI Międzynarodowy Kongres Botaniczny w Barcelonie sprecyzował zadania ogrodów botanicznych, gdzie m. in. winna być prowadzona edukacja ekologiczna (środowiskowa), wynikająca z Międzynarodowej i Narodowej Strategii Edukacji Ekologicznej (środowiskowej), społeczeństw Ziemi. Zobowiązano państwa uczestniczące w Szczycie Ziemi do budowy dużych obszarowo ogrodów botanicznych, aby mogły spełniać zadania stojące przed społeczeństwem XXI wieku.

             Powołując się na międzynarodowe konwencje określające kierunki działań na polu ochrony bioróżnorodności, naszym obowiązkiem jest włączenie się w ogólnoświatowe trendy na rzecz budowy dużego, nowoczesnego ogrodu botanicznego.

Ogród ten stanowić będzie miejsce powszechnej edukacji społeczeństwa. Przyczyni się z pewnością do pogłębienia wiedzy z zakresu przyrody i ochrony środowiska. Edukacja ta zalecana jest przez wspomniane strategie (międzynarodową i narodową).

Co zostało zrobione w Szczecinie?

             Pierwszy  Rektor Uniwersytetu Szczecińskiego prof. zw. dr hab. Kazimierz Jaskot polecił ówczesnemu Dziekanowi prof. dr hab. Teresie Oreckiej rozpoczęcie starań o budowę ogrodu botanicznego, zaprosił autora tego opracowania, upoważniając go do podjęcia odpowiednich czynności. Z upoważnienia Dziekan została zwołana komisja w celu dokonania wyboru terenu. W skład Komisji weszli: prof. dr hab. T. Orecka – dziekan Wydziału Biologii i Nauk o Morzu, prof. dr hab. T. Głazek, Marek Leda, jako przedstawiciel Miasta i zaproszony prof. dr hab. A. Łukasiewicz, Przewodniczący Rady Ogrodów Botanicznych i Arboretów PAN. Powołana Komisja specjalistów, spośród wielu propozycji, wybrała teren pod budowę ogrodu botanicznego w Parku Arkońskim.