Etyka, moralność a norma

. Czym jest etyka? Co rozumiemy przez to słowo? Wedle H. Izdebskiego oraz P. Skuczyńskiego: „mianem etyki określa się ogół (całokształt) refleksji nad moralnością, nad doktrynami etycznymi i poglądami moralnymi, nad wartościami, nad normami i ocenami etycznymi”. Etyka jest dziedziną filozofii. Zwięzła w swej treści definicja nie oddaje zupełnego rozumienia znaczenia etyki, lecz nakreśla obszar tematyczny.

Na przestrzeni czasu wykształciły się trzy działy etyki:

1        Etyka normatywna

2        Etyka opisowa (etologia) wyrażająca się w:

3        Socjologii moralności,

4        Psychologii moralności

5        Historii moralności,

6        Metaetyka (logika).

            Z etymologicznego punktu widzenia słowo etyka tłumaczone z języka greckiego rozumiane jest jako zwyczaj, obyczaj. Twórcą etyki jest Arystoteles, który w IV w. p.n.e. napisał dzieło zwane Etyką nikomachejską, w którym rozprawiał na temat obyczajowości jednostki społecznej koncentrując się na zachowaniu człowieka w środowisku i na panujących w nim relacjach międzyludzkich.

            W Polsce etyka w rozumieniu nauki i myśli społeczno-filozoficznej zaistniała w XV wieku wraz z odrestaurowaniem Uniwersytetu Krakowskiego.

            Kotarbiński dokonać podziału etyki ze względu na trzy zasadnicze jej działy:

1        felicytologię (hedonistkę, eudajmonologię, biotechnikę) definiowaną jako nauka o szczęściu jako najwyższej wartości człowieka zdominowanego poprzez takie emocje jak: wewnętrzną satysfakcję, zadowolenie, spokój będące efektem takowego kierunkowania własnych dążeń, które prowadzą do pełni stanu psychicznego zwanego szczęściem,

2        prakseologię moralną definiowaną jako nauka o efektywnym oraz skutecznym działaniu człowieka wobec podejmowanych przez niego działań i czynności  dokonywanych z uwagi na przejęte przez jednostkę pewne akceptowalne zasady i reguły postępowania uznane za  autorytatywne,

3        deontologię definiowaną jako nauka o powinnościach , prawidłach w obszarze których budowane są pewne standardy zachowania człowieka z uwagi na role społeczną jemu właściwą

Deontologia wskazuje na pewne sposoby postępowania mające swój wydźwięk w tworzeniu reguł charakterystycznych dla danej grupy społecznej. W ich efekcie powstają pewne znormatywizowane wytyczne występujące w postaci kodeksów etycznych przypisanych poszczególnym grupom zawodowym (etyka zawodowa, o której dalej w niniejszej pracy).

            W tym miejscy trzeba dokonać rozróżnienia znaczenia zwrotów: etyki i moralności.

W potocznym znaczeniu słowa te rozumiane są tożsamo, lecz z punktu nauki nie należy ich używać zamiennie. Warto posłużyć się argumentacją ad minori ad maius. Oznacza to, że znaczenie słowa moralność mieści się w rozumieniu słowa etyka. Nie można jednak etyki odnosić jedynie to moralności. Byłaby to zbyt zawężająca interpretacja. .

            Moralność wyraża się takim zachowania jednostki społecznej, które odzwierciedla pewien zespól powszechnie obowiązujących zasad, norm, dyrektyw i reguł postępowania przyjętych, akceptowanych i uznanych za właściwe w danej grupie społecznej, w której zachowania te mają miejsce. Etyka natomiast jako nauka zagłębia się w bardziej złożone i dalej idącą analizę filozoficzną.

*****

            Czym jest norma? Nie ulega wątpliwości, że norma stanowi pewną regułę, zasadę, która skrystalizowała się na skutek pewnego światopoglądu. Norma przejawia się w akceptowaniu pewnego sposobu przeświadczenia uznanego za właściwy, niekoniecznie przez populacje w znaczeniu generalnym, lecz może odnosić się do jednostki X ograniczając, zawężając tym samym uznanie jej przez pozostałe jednostki ADC a w rezultacie przez większą czy mniejszą zbiorowość. Ateista nie uzna normy - nie będziesz miał Bogów cudzych przede Mną, za normę jego wiążącą. Uzna natomiast nie tylko ateista, jak i ortodoksyjny wyznawca każdej religii za normę jego obowiązującą – nie kradnij – choć niekoniecznie. Syn ojca (wielokrotnego recydywisty) ukrywającego się przed policją za dokonanie wielokrotnych kradzieży może uznać, iż dyrektywna – nie kradnij – nie jest dyrektywą samą w sobie, bowiem w jego rozumieniu może zaistnieć świadomość przejawiająca się w przekonaniu, że na skutek kradzieży można „dorobić się” i egzystować w przysłowiowym znaczeniu „jak pączek w maśle”. Akceptowalność i uznawalność normy za normę „w ogóle” istniejącą lub daną jednostkę wiążącą zależy od wielu czynników determinujących osobowość człowieka.

Pewne normy społeczne nie stanowią jedynie reguły moralnej, ale i regułę prawną sankcjonowaną przez prawo. Można również głęboko zastanawiać się, czy w sytuacji kiedy jednostka nie uzna normy F za normę moralną, uzna ją za prawną? Norma prawna powstaje wówczas, kiedy istnieje konieczność objęcia ochroną normy moralnej., choć niekoniecznie. Normę moralną stanowi ustawowy zapis ochrony życia poczętego, jednak prawo (norma prawna) przyzwala pod pewnymi warunkami na aborcję. Zatem norma stanowi pewną wartość w  wymiarze etycznym.

M. Ossowska zaznaczyła, że: „norma moralna polega wyłącznie na autorytatywnym określeniu obowiązkowego postępowania [uznanego i akceptowanego w danym środowisku natomiast norma prawna] polega na dwóch funkcjach, z jednej strony zobowiązują one do pewnego postępowania, drugiej zaś przydzielają one to, czego się wymaga od zobowiązanego, komuś innemu, jako jemu należne”.

Jakie czynniki i zjawiska społeczne determinują światopogląd, przekonania i zachowania człowieka? John Lock wskazał, że człowiek to „tabulla rasa”., czyli czysta kartka.

Człowiek jako jednostka społeczna przychodzi na świat genetycznie ukształtowany przez rodziców. Z medycznego punktu widzenia geny przekazane dziecku przez rodziców warunkują jego osobowość przypisując mu pewne cechy. Cechy te tworzą zespół wrodzonych cech człowieka. Nie ulega jednak wątpliwości, że osobowość jednostki kształtowana jest poprzez zespół cech nabytych w toku jego egzystencji. Pierwsze symptomy, które wpływają na dziecko (noworodka, niemowlę, dziecko w wieku przedszkolnym) warunkują ex ante jego charakter. Dowiedziono, że nadmiar rodzicielskiej miłości a głównie matczynej nie wywiera pozytywnego wpływu na człowieka w dorosłym jego życiu. Dziecko otoczone przesadną miłością (trudno jednak dość klarownie i jednoznacznie wyznaczyć granice miłości) przejawia symptomy leku i obawy utraty tej miłości. Egzystowanie w permanentnej obawie utraty uczuć w skutkach powoduje utratę poczucia bezpieczeństwa, co w życiu dorosłym rodzi niepewność, niezdecydowanie, brak swobody działania. To jeden z przykładów wpływu dzieciństwa, jednego z etapów rozwoju człowieka osobowość wpływu ludzkich zachowań na jego osobowość w życiu dojrzałym.

Bardzo ważną rolę sprawują rodzice. Doświadczenia dziecka wynoszone z domu rodzinnego pozostają w ścisłym związku z jego wartościami moralnymi. W psychologii występuje tzw. zasada przeniesienia dająca swój obraz w relacjach pokoleniowych oraz mająca odbicie w dojrzałym życiu człowieka. Dziesięciolatek, który wyrósł w domu, w którym panowała przemoc sam będąc dorosłym może wykazywać skłonności do stosowania przemocy.. Bity – bije, raniony – rani, skrzywdzony – krzywdzi. Wszystkie te czynniki warunkują zachowania dorosłego człowieka.

Początkowo dziecko akceptuje wszystko, co mówią mu rodzice, co jest prawidłowe, dobre, poprawne a co nie jest. Dziecko nie zna żadnych alternatywnych rozwiązań. Rodziców uznaje za „dostawców” wiedzy o otaczającym świecie zewnętrznym i na tym fundamencie buduje własne zasady działania oraz postępowania wyznaczając sobie pewne normy i uznając je za prawidłowe. Autorytatywność rodziców stanowi niezbędny czynnik kształtujący osobowość dziecka. Nie wszyscy rodzice jednak egzystują w oparciu o prawidłowy system wartości przekazując dziecku poprawny autorytet moralny. Co dzieje się w sytuacji, kiedy dziecku przekazywane są wartości znacznie odbiegające od poprawnych i prawidłowych?

W życiu dziecka przychodzi jednak taka chwila, kiedy zaczyna ono w efekcie własnych zgromadzonych skromnych doświadczeń wyciągać pewne wniosku z własnego zachowania. Tworzy się wówczas zalążek wartości budowanych przez siebie, które nie pochodzą od rodziców. Takowe zdarzenia kreują w minimalnym stopniu światopogląd dziecka. Zakazy stawiane dziecku w postaci: nie biegaj tyle, bo się przewrócisz i skaleczysz w kolana nie są już na tyle dalece przekonywujące dla dziecka, aby zaniechał takowego działania. Dziecko zaczyna wyciągać wnioski z własnych decyzji. Skoro kilkulatek wielokrotnie biegał nie robiąc sobie krzywdy a wręcz przeciwnie, sprawił sobie tym przyjemność, radość i rozrywkę, dlaczego opierać się jedynie na wiedzy przekazywanej przez rodziców? Można by rzec, że jest to początek podążania w kierunku obalenia wartości przekazywanych przez rodziców. W późniejszym okresie czasu rozwoju dziecka obserwować będzie można już bardziej złożone przejawy zmierzające do rezygnowania z tych wartości, które przekazane były dziecku we wcześniejszym okresie jego życia. Całkowita jednak rezygnacja z tych wartości nie będzie jednak możliwa nigdy. Zdarza się to jedynie w skrajnych przypadkach stricte kryminogennych.

Skrajnie relatywne przypadki bywają również niewłaściwe. Dowiedziono, że zaniedbywane dzieci rzadko wybierają rodziców za swych przyjaciół a w szkole nie uzyskują imponujących wyników w nauce. Istnieje duże prawdopodobieństwo, że w życiu dorosłym osoby te osoby mogą posiadać trudności w społecznym przystosowaniu, w podejmowaniu decyzji itp.   

Dzieci z rodzin o prawidłowej więzi uczuciowej uzyskują właściwe, wysokie wyniki w nauce a w wyniku przeprowadzonych testów dowiedziono, że cenią sobie takie wartości jak uczciwość, życzliwość, odpowiedzialność czy lojalność.

Nie można pominąć tak ważnej roli, jaką spełnia szkoła i wiek szkolny dla rozwoju dziecka. W tym okresie czasu dziecko poszerzając horyzont swoich doświadczeń nabywa nowych przekonań, wyciąga kolejne wnioski, które selektywnie koduje uznając jedne za poprawne a inne nie.

Grupa rówieśnicza dostarcza młodemu człowiekowi wielu cennych doświadczeń. Dziecko w tym okresie życia nabywa wiedzy, uczy się odpowiedzialności, lojalności, pracowitości i systematyczności. Otrzymując drobne kieszonkowe uczy się gospodarności. Rywalizacja grupowa niezupełnie wywierać musi negatywne znaczenie. W takiej nieformalnej grupie zawsze znajdzie się ktoś, kto jest lepszy od nas samych, który będzie stanowił dla nas pewien wzorzec godny naśladowania. Dziecko chcąc dorównać i sprostać owemu wzorcowi zachowania mobilizuje się do działania, staje się bardziej zorganizowane, systematyczne i uporządkowane. To, w jakim stopniu zakorzenią się w dziecku owe cechy zależy od odpowiedniego systemu motywowania dziecka do działania, od nakładanych na dziecko powinności i obowiązków. Właściwe ukierunkowanie dziecka, przekazanie mu narzędzi jest niezmiernie istotnym czynnikiem, gdyż na bazie wykształconych w nim wartości dziecko zbuduje swoje częściowo modyfikując te już posiadane.

Pewien wpływ na jednostkę w budowaniu jej wartości posiada filozofia, literatura, media, nauczyciele a w dorosłym życiu praca, rodzina i oczywiście religia, jeżeli odgrywa określoną role w tradycji.

Bywają jednak sytuacje, kiedy w dorosłym życiu człowiek zastanawia się nad zasadnością wartości, które obrał i którymi kierował się dotychczas. Zakładając, że jednostka D jest patriotą. Od dzieciństwa głęboko związana jest z tradycją, zawsze brała czynny udział w narodowościowych uroczystościach, w jej świadomości istnieje głęboko zakorzeniony szacunek wobec kraju, symboli narodowych. W pewnym momencie życia jednak jednostka ta doznaje wielkiego poczucia krzywdy. Jednostka D miała syna, który odbywał służbę wojskową i który zginał w niewyjaśnionych okolicznościach.

Traumatyczne doświadczenie życiowe wskazane powyżej spowodowało, że jednostce społecznej diametralnie zmienia się światopogląd. Niemal natychmiastowo jej wartości moralne zmieniają się, rodzą się wszelkiego rodzaju pejoratywne emocje. Następuje radykalne zerwanie z wartościami pielęgnowanymi w sobie do momentu zdarzenia oraz koncentrowanie uwagi na nowych regułach postępowania.

Ilekroć również bywa tak, że człowiek egzystuje w świecie zbudowanym przez siebie kultywując pewne wzorce oraz normy postępowania, będąc: wrażliwym na otoczenie i ludzką krzywdę, pracowitym, życzliwym, serdecznym, uczciwym, lojalnym, zaangażowanym w wykonywaną pracę, będąc w jego przekonaniu dobrym pracownikiem a w relacjach koleżeńskich zawsze uczynnym. Taki stan przeświadczenia w którym tkwi nie daje wszelakich podstaw, by móc przewidzieć fakt rozwiązania z nim stosunku pracy. Dzieje się jednak tak, że pewnego dnia człowiek ten nie posiada źródła dochodu. Jedynym powodem wręczenia wypowiedzenia okazał się nepotyzm pracodawcy. Okoliczności sprawiają, że ów człowiek dokonuje skrupulatnej analizy własnej osobowości, tym samym dokonuje przewartościowania siebie. Radykalnie zrywa z regułami, którymi kierował się dotąd poszukując nowych. Odstępuje on od pewnego sposobu przekonania, które w jego rozumieniu nie sprawdziło się, jego dotychczasowe wartości moralne ulegają skarleniu. Tego, na jakich wartościach zbuduje on dalsze swoje życie nie może wiedzieć nawet on sam.

Warto zastanowić się, kiedy powstaje reguła moralna? Niewątpliwym jest, że formułowanie pewnych norm w postaci nakazów i zakazów ma miejsce wówczas, kiedy pojawia się konieczność zagwarantowania bezpieczeństwa wobec pewnego działania. Nie wyodrębniłaby się zasada tolerancji czy zasada dyskryminacji ze względu na rasę, gdyby nie pojawił się problem rasizmu. Ze świeckiego punktu widzenia nie pojawiła by się dyrektywa – nie kradnij, gdyby problem kradzieży nie zaistniał w społeczeństwie itp.

Zauważyć należy, że istnieją pewne czynniki prowadzące do zmiany wzorców moralnych. Prestiż określonego systemu kulturowego, presja oraz konflikty osobiste stanowią te elementy, które dynamizują system wartości ukierunkowując jednostkę ku poszukiwaniom innych zasad i reguł.

mgr M. Paradowski